Wat drijft ons in dit leven, alles over drijfveren

De mens is niet anders dan alle andere levende wezens in de natuur. Misschien zelfs niet anders dan al het levende in onze wereld, inclusief het plantenrijk. Je kunt een hiërarchie aanbrengen en de mens bovenaan de ladder zetten maar daarmee staat de mens nog niet buiten die hiërarchie.

Dat betekent dat er overeenkomsten zijn tussen alle levende wezens en dat wij moeten erkennen dat bepaalde basiseigenschappen uit de natuur ook bij ons aanwezig zijn. De bewijsvoering hiervoor heeft Benedictus Spinoza (1632-1677) mooi omschreven in zijn Ethica (1665). Hij omschrijft het als volgt:

Elk ding tracht, voor zover het van hem afhangt, in zijn bestaan te volharden”

Ieder levend wezen heeft dus een drang, drijfveer of motivatie om te (over)leven. Spinoza omschrijft dat als de conatus dat voor ieder ‘ding’ gelijk is, namelijk in zijn bestaan volharden. Ik noem dit de essentie ZIJN.

Maar er is meer. Het unieke van de mens is dat het zich bewust is van zichzelf. Dit zelfbewustzijn heeft verregaande consequenties in ons leven. We zijn ons bewust van ons gedrag, ons uiterlijk, de consequenties van ons handelen maar ook onze relatie tot de ander en de reactie van de ander op ons. Hierdoor, maar ook omdat wij een groepsdier zijn, zijn wij voor ons zelfvertrouwen afhankelijk van de waardering en erkenning van anderen (erbij willen horen). Deze behoefte aan waardering en erkenning is dan ook de basisbehoefte van ieder mens. Los van het zelfvertrouwen zijn we, door onze externe gerichtheid, ons steeds bewust van een incompleet gevoel waaraan je nog iets moet doen. Je kunt dit proces omschrijven als WORDEN.

De optelsom van ZIJN en WORDEN is het ZELF (ik, ego). Het zelf is ‘het subject van het willen en handelen’.

Arthur Schopenhauer (1788–1860) heeft in zijn werk ‘De vrijheid van de wil’ de invloed van de buitenwereld op de wil uitgewerkt. De kern hierin vormt ons zelfbewustzijn waarin onze wil zit (opgesloten). Volgens hem komt het motief om iets te WORDEN van buiten onszelf. Het zijn signalen uit de omgeving die wij met onze zintuigen kunnen waarnemen. Via onze ervaring en denken worden er aan de waarnemingen, door het eindeloos combineren van opgeslagen begrippen, woorden gegeven. Via ons intellect (kenvermogen) worden we ons bewust van die andere dingen met de gevonden woorden en worden ons zo bewust van die externe factoren en de motieven om hier iets mee te doen waarna we in staat zijn om op basis van onze wil besluiten te nemen. Ik denk dat vele van deze externe signalen een beroep doen op ons gevoel incompleet te zijn. De commercie maakt daar slim gebruik van door ons steeds het gevoel te geven dat we iets missen (of niet meer meetellen als ….).

Een hedendaags voorbeeld van (desastreuze) WORDEN is het hebben van een nieuwe mobiele telefoon en het ontdekken dat anderen (direct of indirect via reclame) al weer de nieuwere versie hebben. Maar ook de sterker wordende prestatiemaatschappij waar je beoordeeld wordt op aantallen, ‘output’ en waarbij de competitiedwang erg groot is (hoeveel vrienden heb jij op Facebook?). Je moet je realiseren dat ieder mens onderhevig is aan dit gevoel, ook al heb je niets met de nieuwigheden van deze tijd. Dit proces van ‘verwezenlijking’ (worden) omschrijft Ernst Bloch als: ‘het constante gevoel dat er iets ontbreekt, dat er nog iets gerealiseerd moet worden om compleet te worden’. Het is constant omdat, als de bevrediging er is, er weer het gevoel van ontbreken ontstaat wat weer ingevuld moet worden. Rutger Claassen heeft daar (2004) een lezenswaardig boek over geschreven met de titel ‘Het eeuwig tekort’.

Los van deze theorieën denk ik ook dat de huidige moderne mens een zinvolle invulling wil hebben voor zijn leven. Om in onze basisbehoefte te voorzien hebben we, naast het noodzakelijke slapen, niet meer dan enkele uren per week nodig. Als de invulling van onze basisbehoefte ons niet meer 24 uur per dag bezighoudt moeten we voor de overige uren een zinvolle invulling zoeken. Wellicht ontstaat hierdoor de behoefte jezelf te ontplooien.

De basis voor de essentie en existentie van de mens in deze wereld is dus ZIJN en WORDEN die je de drijfveren (motivatoren) kunt noemen. Je zou kunnen zeggen dat de drijfveer van WORDEN van buiten komt en de drijfveer van ZIJN van binnen zit. Achter iedere handeling of uiting zit dus een motivatie, een drijfveer, oftewel ‘Er gebeurt niets zonder oorzaak’. We doen niets zomaar, er moet een impuls zijn geweest vanuit ons innerlijk (ZIJN) of vanuit de omgeving (WORDEN). Ga maar eens in je dagelijkse leven onderzoeken hoe je handelingen tot stand komen. Mijn innerlijk zegt bijvoorbeeld op dit moment dat ik moe word en behoefte heb aan pauze en koffie. Causaliteit moet er dus altijd zijn. Het is dan ook zinvol om veel de ‘waarom’-vraag te stellen zowel aan jezelf als aan de ander. Waarom handelt de ander zoals hij handelt? Waarom ziet de ander mij niet staan? Waarom, waarom. Zowel de vraag als het antwoord levert inzicht en wijsheid op en voorkomt dat je in je vooroordelen blijft vastzitten.

Het is van belang om ons te realiseren dat WORDEN grenzen kent. WORDEN heeft vele beperkingen, zoals je karakter, talenten, omgevingsfactoren maar als belangrijkste dat wij de natuurwetten niet naar onze hand kunnen zetten. Je kunt een appel niet omhoog laten ‘vallen’ van een boom. Als je goed kijkt naar al onze uitvindingen, van vliegtuig tot internet, dan moet je constateren dat alles is gebaseerd op natuurwetten en dat we die wetten gebruiken om vooruitgang te realiseren. Diezelfde natuurwetten geven ook de grens of beperking aan van ons kunnen of laten duidelijk zien dat de natuur de baas is, denk aan kortsluiting, dijkdoorbraken, tsunami’s.

“Je hebt in dit leven de taak te worden wie je bent”, met als belangrijkste vraag: “hoe moet ik leven?” en de grootste ellende (o.a. burnout) komt voort uit ‘het willen worden wie je niet bent’. Dus is het een mogelijke basis voor tweespalt (keuzeprobleem) en onbalans. Met levenskunst kun je die voortdurend op de loer liggende onbalans managen.

Een gedachte over “Wat drijft ons in dit leven, alles over drijfveren

  1. john van burk

    Het is elke keer weer een terugkerend genoegen om levensfilosofische gedachten te lezen van jouw hand.
    Niet hoogdravend maar toegankelijk en concreet, zeer geschikt voor de dagelijkse praktijk.
    Mijn dank hiervoor.

    John

    Reageren

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

De volgende HTML-tags en -attributen zijn toegestaan: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>